Rodzaje soli – właściwości, zastosowanie i różnice

Najczęściej spotykane rodzaje soli to sól kuchenna, kamienna, himalajska i morska. Różnią się one pochodzeniem, stopniem przetworzenia oraz zawartością śladowych minerałów. Wybór konkretnego produktu ma znaczenie przede wszystkim w kuchni, choć niektóre odmiany wykorzystuje się także w pielęgnacji i leczeniu. Warto poznać ich główne cechy i zastosowania.

Jakie funkcje pełni sól w codziennej diecie?

Sól kuchenna to przede wszystkim chlorek sodu (NaCl). Stanowi podstawowe źródło sodu w diecie, który razem z potasem reguluje gospodarkę wodną, ciśnienie osmotyczne krwi oraz pracę komórek nerwowych i mięśniowych.

Wiele odmian soli wzbogaca się dodatkowo w jod. Ten pierwiastek jest niezbędny do produkcji hormonów tarczycy, od których zależy praca układu nerwowego. Sól pełni też funkcję naturalnego konserwantu i przedłuża świeżość żywności, dlatego znajduje się w wędlinach, serach, kiszonkach oraz słonych przekąskach.

Zalecana dzienna norma dla osoby dorosłej wynosi 5 g soli, co odpowiada około 2 g sodu. U osób z nadciśnieniem, chorobami nerek lub schorzeniami sercowo-naczyniowymi ilość ta nie powinna przekraczać 6 g. Nadmiar sodu zatrzymuje wodę w naczyniach i podnosi ciśnienie krwi.

Jak powstają najpopularniejsze rodzaje soli?

Różnice między poszczególnymi produktami biorą się z miejsca wydobycia, sposobu pozyskania oraz stopnia oczyszczenia. Niektóre sole są intensywnie przetwarzane, inne pozostawia się w formie naturalnie kruszonej lub suszonej na słońcu.

Sól kuchenna (warzona)

To najczęściej używana odmiana na polskich stołach. Składa się niemal wyłącznie z chlorku sodu i jest najmniej zasobna w dodatkowe minerały. Często wzbogaca się ją w jod, ponieważ po procesie warzenia traci naturalne składniki.

Sól kamienna

Powstaje przez kruszenie naturalnie wydobytej skały. W odróżnieniu od soli kuchennej nie poddaje się jej ługowaniu ani dokładnemu oczyszczaniu. Dzięki temu zachowuje mikroelementy, takie jak chrom, wapń, miedź, mangan, magnez, cynk, żelazo, potas i jod. Najczęściej ma barwę szarą, ale może też przybierać odcienie pomarańczowe, zielone lub niebieskie.

Sól himalajska

Pochodzi z rejonów Himalajów i wyróżnia się różowym kolorem. Zawiera tlenek żelaza, który nadaje jej charakterystyczną barwę, oraz 84 minerały. Uchodzi za jeden z mniej zanieczyszczonych rodzajów soli spożywczej, ponieważ obszar jej wydobycia pozostaje stosunkowo czysty. Może też pełnić funkcję dekoracyjną i poprawiać wygląd potraw.

Sól morska

Otrzymuje się ją przez odparowanie wody morskiej pod wpływem promieni słonecznych. Ma drobniejsze ziarna niż sól kamienna, przez co szybciej się rozpuszcza i równomierniej rozprowadza w potrawach. Sól morska zawiera naturalnie występujący jod oraz inne minerały. Pomaga też zachować sole mineralne w warzywach podczas obróbki termicznej. Dostępna bywa również w formie dekoracyjnych płatków.

Sól o obniżonej zawartości sodu

Ten typ powstaje przez połączenie chlorku sodu z chlorkiem potasu. W składzie takiej soli znajduje się około 70–75 proc. chlorku sodu oraz 25–30 proc. chlorku potasu. Dzięki temu zawiera o jedną czwartą mniej sodu niż zwykła sól kuchenna, a jej smak pozostaje zbliżony do klasycznego produktu, choć może być lekko gorzki.

Do innych ciekawych odmian zaliczają się również:

• czarna sól hawajska – prażona z węglem drzewnym, o jajecznym posmaku,
• perska sól niebieska – z sylwinem nadającym błękitny kolor,
• kwiat soli morskiej – najcenniejsza, zbierana z powierzchni odparowującej solanki,
• sól peklowa – przeznaczona głównie do konserwacji mięsa i domowych wędlin,
• sól wędzona – intensywnie aromatyczna, o zapachu wędzonych potraw.

Która sól uchodzi za najzdrowszą?

W każdej soli spożywczej zawartość chlorku sodu przekracza 95 proc. Z tego powodu różnice zdrowotne między poszczególnymi rodzajami nie są duże, a najważniejsza pozostaje ilość spożywanego produktu. Mimo to mniej przetworzone odmiany zawierają więcej mikroelementów i nie mają dodatkowych substancji.

Sól himalajska bywa wskazywana jako najzdrowsza ze względu na bogactwo minerałów i pozyskiwanie z terenów mniej skażonych. Sól kamienna również jest nieoczyszczona i dzięki temu zachowuje naturalne składniki. Trzeba jednak podkreślić, że obie odmiany nadal dostarczają głównie sodu, dlatego nie należy traktować ich jako produktów całkowicie pozbawionych wpływu na ciśnienie krwi.

Sól o obniżonej zawartości sodu może pomóc w ograniczeniu spożycia sodu, ale nie jest zalecana osobom z niewydolnością nerek. Naturalne sól morska i himalajska sprawdzają się w kuchni, ale żadna z nich nie daje przyzwolenia na przekraczanie dziennej normy.

W większości soli spożywczych chlorek sodu to ponad 95 proc. składu, dlatego o wyborze decydują głównie smak, stopień przetworzenia i obecność śladowych minerałów.

Jak wykorzystać sól poza kuchnią?

Sól znajduje zastosowanie również w lecznictwie i pielęgnacji. Preparaty na bazie chlorku sodu służą między innymi do oczyszczania nosa, nawilżania oczu oraz inhalacji.

Sól fizjologiczna i hipertoniczna

Sól fizjologiczna to 0,9% roztwór chlorku sodu. Jest izotoniczny, co oznacza, że przypomina składem płyny ustrojowe. W aptekach występuje najczęściej w jałowych ampułkach o pojemności 5 i 10 ml. Można go stosować u noworodków, niemowląt i dorosłych do przemywania oczu, higieny nosa oraz rozcieńczania leków do nebulizacji.

Roztwory hipertoniczne mają wyższe stężenie, na przykład 3 proc. Powodują napływanie wody do miejsca podania, co upłynnia zalegającą wydzielinę i ułatwia jej usunięcie. Nie stosuje się ich do oczu ani do rozcieńczania leków, a podawanie wieczorem może wywołać kaszel i skurcz oskrzeli.

Na rynku są też roztwory chlorku sodu z dodatkiem hialuronianu sodu lub ektoiny. Hialuronian nawilża błony śluzowe gardła, a ektoina łagodzi stany zapalne i chroni komórki przed czynnikami drażniącymi. Takich preparatów nie miesza się z innymi lekami do nebulizacji i zużywa się je bezpośrednio po otwarciu.

Sól lecznicza i przemysłowa

W lecznictwie wykorzystuje się między innymi:

• sól bocheńską – z jonami wapnia, magnezu, jodu i bromu, pomocną przy schorzeniach reumatycznych i układu krążenia,
• sól emską – stosowaną przy nieżytach dróg oddechowych i astmie oskrzelowej,
• sól z Morza Martwego – bogatą w magnez, wapń, potas i bromki, używaną do kąpieli i pielęgnacji skóry,
• sól amonową – wykorzystywaną w przemyśle farmaceutycznym do produkcji leków wykrztuśnych.

Osobną grupę stanowi sól przemysłowa, której nie wolno spożywać. Zawiera między innymi siarczan sodu i służy do posypywania oblodzonych dróg lub w produkcji szkła i detergentów. Spożycie takiej soli może prowadzić do bólu głowy, nudności i podrażnienia układu pokarmowego.

Jak ograniczyć sól bez rezygnacji ze smaku?

Większość soli w diecie pochodzi z gotowych produktów, a nie z dosalania potraw. Wędliny, sery, pieczywo, konserwy i słone przekąski często zawierają sól w ukrytej formie. Dlatego pierwszym krokiem jest wybór produktów świeżych lub mrożonych zamiast wysoko przetworzonych.

Smak potraw można budować bez dodatkowej soli. Zamiast niej sprawdzą się:

• tymianek,
• bazylia,
• estragon,
• suszone warzywa,
• sok z cytryny lub ocet.

Warzywa i ryby lepiej gotować na parze, a wodę mineralną wybierać niskosodową, czyli taką, która zawiera do 100 mg sodu i 300 mg chlorków w litrze. Stopniowe zmniejszanie ilości soli pozwala kubkom smakowym przyzwyczaić się do mniej słonych potraw. Po treningu trwającym krócej niż 90 minut nie trzeba uzupełniać elektrolitów napojami sportowymi, wystarczy woda i zdrowa dieta.

Zbyt mała podaż sodu również bywa niekorzystna. Może prowadzić do hiponatremii, a w niektórych badaniach wiązała się ze wzrostem poziomu cholesterolu i trójglicerydów. Dlatego sól warto ograniczać, a nie całkowicie eliminować z diety.